Από το πραξικόπημα του 1953 στην Ισλαμική Επανάσταση: Το τραύμα της νεοαποικιακής εξάρτησης και η αντεπίθεση της ιστορίας

Το παρόν κείμενο στηρίζεται κυρίως στη μελέτη του ιστορικού Έρβαντ Αμπραχαμιάν για τη σύγχρονη ιστορία του Ιράν, καθώς και σε επίσημα αμερικανικά αρχεία και αποχαρακτηρισμένα τεκμήρια που αφορούν το πραξικόπημα του 1953. Η συχνή αναφορά στον Αμπραχαμιάν έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η ανάλυσή του φωτίζει με ακρίβεια την ιστορική διαδρομή που συνδέει την ανατροπή του Μοχάμαντ Μοσαντέκ με την Ισλαμική Επανάσταση του 1979.

Η κυρίαρχη δυτική αφήγηση για την Ιρανική Επανάσταση είναι σε γενικές γραμμές γνωστή. Σύμφωνα με αυτήν, ένας αυταρχικός αλλά «εκσυγχρονιστής» μονάρχης επιχείρησε να οδηγήσει τη χώρα προς τη νεωτερικότητα, έως ότου μια σκοτεινή συμμαχία κλήρου, φανατισμού και «παράδοσης» ανέτρεψε βίαια αυτή την πορεία. Πρόκειται για μια αφήγηση απλή, βολική και πολιτικά λειτουργική. Η απλότητά της μετατρέπει μια βαθιά ιστορική σύγκρουση σε ένα σχεδόν πολιτισμικό επεισόδιο, ενώ η πολιτική της χρησιμότητα αφήνει στο περιθώριο το κομβικό γεγονός που επιτρέπει να κατανοήσουμε το 1979, δηλαδή το πραξικόπημα του 1953 και την ανατροπή της κυβέρνησης του Μοχάμαντ Μοσαντέκ με βρετανοαμερικανική εμπλοκή.

Για να κατανοήσει κανείς ουσιαστικά τα γεγονότα του 1979, χρειάζεται πρώτα να απομακρυνθεί από μια δυτική εννοιολόγηση που συχνά συγχέει κάθε διεκδίκηση αυτοδιάθεσης με τον εθνικισμό. Στην ευρωπαϊκή ιστορική εμπειρία, ο εθνικισμός συνδέθηκε επανειλημμένα με επεκτατισμό, αποκλεισμούς και ιεραρχήσεις. Στον μετααποικιακό κόσμο, αντίθετα, το βασικό επίδικο υπήρξε συχνά η απελευθέρωση από την εξάρτηση και η διεκδίκηση συλλογικής κυριαρχίας. Στην Αίγυπτο, στην Ινδία, στην Αλγερία, αλλά και στο Ιράν, το αίτημα αυτό αφορούσε τον έλεγχο των πόρων, την πολιτική αυτοδιάθεση και το δικαίωμα μιας κοινωνίας να ορίζει η ίδια το μέλλον της. Πρόκειται, επομένως, περισσότερο για ένα αντιαποικιακό και χειραφετητικό πρόταγμα παρά για εθνικισμό με τη στενή ή επιθετική έννοια του όρου.

φώτο: Ο Μοχάμαντ Μοσαντέκ, κεντρική μορφή της ιρανικής διεκδίκησης πολιτικής αυτοδιάθεσης στις αρχές της δεκαετίας του 1950

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η πολιτική του Μοχάμαντ Μοσαντέκ, του Ιρανού πρωθυπουργού που συνδέθηκε περισσότερο από κάθε άλλον με την προσπάθεια εθνικής ανεξαρτησίας στις αρχές της δεκαετίας του 1950. Ο Αμπραχαμιάν τον παρουσιάζει ως έναν πολιτικό που υπερασπίστηκε δύο θεμελιώδεις αρχές, τη συνταγματική νομιμότητα στο εσωτερικό και μια εξωτερική πολιτική ίσων αποστάσεων από τις μεγάλες δυνάμεις. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί αναδεικνύει ότι ο ιρανικός εθνικισμός της εποχής είχε χαρακτήρα αμυντικό και χειραφετητικό. Πάνω απ’ όλα, εξέφραζε μια διεκδίκηση αυτοκυβέρνησης απέναντι σε μια μακρόχρονη ξένη επιρροή.

Από αυτή τη σκοπιά αποκτά το πλήρες νόημά της και η εθνικοποίηση του πετρελαίου το 1951. Επρόκειτο για μια απόφαση με βαθύ οικονομικό και πολιτικό περιεχόμενο, πολύ πέρα από τα όρια μιας συνηθισμένης κρατικής παρέμβασης στην αγορά. Η Αγγλοϊρανική Εταιρεία Πετρελαίου δεν αποτελούσε απλώς μια ξένη επιχείρηση που δραστηριοποιούνταν στη χώρα. Αντιπροσώπευε έναν βασικό μηχανισμό μέσω του οποίου η βρετανική ισχύς μεταφραζόταν σε οικονομική εξάρτηση και άνιση κατανομή του πλούτου. Έτσι, η εθνικοποίηση του πετρελαίου απέκτησε χαρακτήρα επαναθεμελίωσης της εθνικής κυριαρχίας. Όπως δείχνει ο Αμπραχαμιάν, η σύγκρουση γύρω από τον Μοσαντέκ κινητοποίησε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα απέναντι σε ελίτ που θεωρούνταν στενά συνδεδεμένες με τη βρετανική επιρροή.

Ακριβώς γι’ αυτό ο Μοσαντέκ βρέθηκε στο επίκεντρο μιας αναμέτρησης που ξεπερνούσε τα όρια της εσωτερικής πολιτικής. Σήμερα γνωρίζουμε, μέσα από επίσημα αμερικανικά αρχεία, ότι η ανατροπή του ανήκει πλέον πλήρως στην τεκμηριωμένη ιστορία. Η επιχείρηση οργανώθηκε με βρετανική και αμερικανική συμμετοχή και έχει καταγραφεί σε αποχαρακτηρισμένα έγγραφα και επίσημες δημοσιεύσεις. Η σημασία αυτού του γεγονότος είναι καθοριστική, γιατί το 1953 σηματοδότησε κάτι πολύ περισσότερο από μια κυβερνητική αλλαγή. Υπήρξε η βίαιη διακοπή της δυνατότητας μιας δημοκρατικής και κυρίαρχης πορείας για το Ιράν. Από εκείνο το σημείο και έπειτα, η πολιτική τάξη πραγμάτων που εγκαθιδρύθηκε έφερε εξαρχής το βάρος αυτής της τομής.

Στη συνέχεια, το καθεστώς του Σάχη ανέπτυξε ένα εκτεταμένο πρόγραμμα κοινωνικού και διοικητικού μετασχηματισμού. Η λεγόμενη Λευκή Επανάσταση, ιδιαίτερα μετά το 1963, παρουσιάστηκε ως πρόγραμμα εκσυγχρονισμού και εθνικής ανανέωσης. Περιλάμβανε αγροτική μεταρρύθμιση, επέκταση της εκπαίδευσης, ενίσχυση της κρατικής παρουσίας στην ύπαιθρο, παραχώρηση δικαιώματος ψήφου στις γυναίκες και άλλες σημαντικές κοινωνικές παρεμβάσεις. Αυτή η περίοδος χρειάζεται να ιδωθεί με ιστορική ακρίβεια, καθώς πράγματι παρήγαγε ουσιαστικές μεταβολές. Ο Αμπραχαμιάν παραθέτει στοιχεία για την αύξηση των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, την άνοδο του αλφαβητισμού και τη διεύρυνση κοινωνικών προγραμμάτων.

Ακριβώς σε αυτό το σημείο αναδεικνύεται και η κεντρική αντίφαση που οδήγησε τελικά στην έκρηξη. Ο εκσυγχρονισμός αυτός εξελίχθηκε χωρίς μια αντίστοιχη διεύρυνση της λαϊκής κυριαρχίας και της πολιτικής συμμετοχής. Παράλληλα με τις μεταρρυθμίσεις, ενισχύθηκε και η καταστολή. Η μυστική αστυνομία του καθεστώτος, η Σαβάκ, που συγκροτήθηκε με ξένη βοήθεια, μετατράπηκε σε έναν πανίσχυρο μηχανισμό παρακολούθησης, λογοκρισίας και βασανιστηρίων. Η παρουσία της εκτεινόταν στον Τύπο, στα πανεπιστήμια, στις προσλήψεις και συνολικά στον δημόσιο χώρο. Με αυτόν τον τρόπο, η νεωτερικότητα που διακήρυσσε το καθεστώς προσλάμβανε για μεγάλα τμήματα της κοινωνίας τη μορφή μιας αλλαγής επιβεβλημένης από τα πάνω, χωρίς πολιτική συμμετοχή, χωρίς λογοδοσία και χωρίς τη δυνατότητα της ίδιας της κοινωνίας να ορίσει το νόημα της προόδου.

Με άλλα λόγια, το Ιράν του Σάχη οδηγήθηκε στην κρίση όχι επειδή αδυνατούσε να εκσυγχρονιστεί, αλλά επειδή ο εκσυγχρονισμός δεν συνοδεύτηκε από λύση στο ζήτημα της νομιμοποίησης. Αυτή η νομιμοποίηση είχε ήδη τραυματιστεί βαθιά από το πραξικόπημα του 1953. Η Λευκή Επανάσταση, αντί να απορροφήσει την ένταση που συσσωρευόταν, συνέβαλε στη διαμόρφωση των κοινωνικών και πολιτικών όρων που την κατέστησαν εκρηκτική. Το κρίσιμο σημείο εδώ δεν βρίσκεται σε μια μηχανική σύνδεση του 1953 με το 1979. Βρίσκεται στο ότι το πραξικόπημα διαμόρφωσε ένα κράτος ικανό να μετασχηματίζει την κοινωνία στο υλικό επίπεδο, χωρίς όμως να κατορθώνει να πείσει ότι η εξουσία του διέθετε πραγματική εθνική και λαϊκή νομιμοποίηση.

φώτο: Μαζικές κινητοποιήσεις στην Τεχεράνη το 1979, όταν η κοινωνική δυσαρέσκεια μετατράπηκε σε επαναστατική δυναμική

Γι’ αυτό και η επανάσταση του 1979 χρειάζεται να ιδωθεί ως το σημείο συνάντησης πολλών διαφορετικών δυσαρεσκειών και κοινωνικών προσδοκιών. Οι διανοούμενοι και οι φοιτητές αναμετριούνταν με έναν αυταρχικό τεχνοκρατισμό που δεν άνοιγε χώρο στην πολιτική ελευθερία. Οι θρησκευτικοί κύκλοι έβλεπαν έναν επιθετικό εκδυτικισμό και μια βαθιά ηθική απονομιμοποίηση του καθεστώτος. Τα λαϊκά στρώματα βίωναν τις ανισότητες της άνισης ανάπτυξης και της μαζικής αστικοποίησης. Οι έμποροι των παραδοσιακών αγορών παρακολουθούσαν ένα κράτος που αναδιάτασσε τις κοινωνικές ισορροπίες χωρίς συναίνεση. Έτσι, το 1979 αναδείχθηκε ως η έκρηξη μιας κοινωνίας που δεν αναγνώριζε πλέον ως δική της μια εξουσία η οποία παρουσιαζόταν ως εθνική, αλλά έφερε πάνω της τη μνήμη μιας εγκαθίδρυσης συνδεδεμένης με ξένη παρέμβαση.

φώτο: Η επιστροφή του Χομεϊνί και η μαζική λαϊκή υποδοχή του συμπύκνωσαν τη μετατόπιση της επανάστασης προς νέα μορφή εξουσίας

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον αναδείχθηκε και η ηγεμονία του αγιατολάχ Χομεϊνί. Η επιρροή του δεν συνδεόταν μόνο με το ότι μιλούσε τη γλώσσα της θρησκείας. Συνδεόταν επίσης με το ότι μιλούσε τη γλώσσα της αποκατάστασης, δηλαδή της ανάκτησης μιας χαμένης κυριαρχίας και μιας τραυματισμένης συλλογικής αξιοπρέπειας. Ο Αμπραχαμιάν δείχνει ότι ήδη από το 1970 ο Χομεϊνί είχε επεξεργαστεί μια θεωρία πολιτικής εξουσίας που διεύρυνε ριζικά τον παραδοσιακό ρόλο του θρησκευτικού νομικού. Το σημείο αυτό έχει ιδιαίτερη βαρύτητα για δύο λόγους. Από τη μία πλευρά δείχνει ότι η μετέπειτα μορφή του ισλαμικού κράτους είχε ήδη ιδεολογικά προετοιμαστεί. Από την άλλη, εξηγεί γιατί η επανάσταση οδήγησε όχι απλώς σε μια γενική αποκατάσταση της κυριαρχίας, αλλά στη συγκρότηση μιας νέας και πολύ συγκεκριμένης μορφής εξουσίας.

φώτο: Η κατάληψη της αμερικανικής πρεσβείας τον Νοέμβριο του 1979 ως επιστροφή της μνήμης του 1953 στο κέντρο της επαναστατικής συγκυρίας.

Ένα από τα γεγονότα που συμπυκνώνουν καλύτερα αυτή τη σύνθετη πραγματικότητα ήταν η κατάληψη της αμερικανικής πρεσβείας τον Νοέμβριο του 1979. Για να γίνει κατανοητό το βάρος αυτού του επεισοδίου, χρειάζεται να θυμόμαστε ότι το 1953 παρέμενε ανοιχτή πληγή στην ιρανική πολιτική μνήμη. Όταν ο πρόεδρος Κάρτερ επέτρεψε στον Σάχη να εισέλθει στις Ηνωμένες Πολιτείες για θεραπεία, πολλοί στο Ιράν διάβασαν την κίνηση αυτή ως πιθανό προοίμιο μιας νέας ξένης επέμβασης. Μέσα σε αυτό το κλίμα, οι φοιτητές που κατέλαβαν την πρεσβεία δεν την έβλεπαν ως έναν ουδέτερο διπλωματικό χώρο, αλλά ως πιθανό μηχανισμό προετοιμασίας μιας νέας ανατροπής. Έτσι, η πράξη αυτή απέκτησε στη δική τους συνείδηση τον χαρακτήρα ιστορικής απάντησης. Υπήρξε η επιστροφή της μνήμης του 1953 μέσα στην καρδιά του 1979 και, ταυτόχρονα, λειτούργησε ως καταλύτης για την εδραίωση της νέας εξουσίας γύρω από έναν σκληρό αντιιμπεριαλιστικό και κρατικό πυρήνα.

Σε αυτό ακριβώς το σημείο χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή, ώστε μια αντιαποικιακή ανάγνωση της Ιρανικής Επανάστασης να αποκτήσει ιστορικό βάθος και αναλυτική ισορροπία. Η επανάσταση του 1979 υπήρξε πράγματι μια μεγάλη αντι-αποικιακή ρήξη. Επανέφερε στο ιστορικό προσκήνιο το αίτημα της πολιτικής και εθνικής κυριαρχίας απέναντι σε μια μακρά εμπειρία ξένης παρέμβασης, επιτήρησης και εξάρτησης. Ταυτόχρονα, αποτέλεσε και την απαρχή ενός νέου κρατικού σχηματισμού, ο οποίος μετέτρεψε την επαναστατική ενέργεια σε μια νέα μορφή πειθαρχίας. Αυτή η αντίφαση προσδίδει ακόμη μεγαλύτερη ιστορική σοβαρότητα στην επανάσταση. Οι λαοί επαναστατούν πάνω στα ερείπια προηγούμενων ηττών, μέσα σε γεωπολιτικές πιέσεις και μέσα σε μνήμες ταπείνωσης που παραμένουν ενεργές.

Αν, λοιπόν, το 1953 υπήρξε η στιγμή κατά την οποία το Ιράν συνειδητοποίησε ότι η δημοκρατική του βούληση μπορούσε να συντριβεί όταν ερχόταν σε σύγκρουση με τις αυτοκρατορικές ισορροπίες, τότε το 1979 υπήρξε η στιγμή κατά την οποία επιχείρησε να απαντήσει σε αυτό το τραύμα. Η Ισλαμική Επανάσταση αναδεικνύεται έτσι όχι ως πολιτισμικό ατύχημα ή ως μια απλή «επιστροφή στην παράδοση», αλλά ως η βίαιη επάνοδος του ζητήματος της κυριαρχίας στο κέντρο της ιστορίας. Με αυτή την έννοια, το 1979 μπορεί να διαβαστεί ως η αντεπίθεση της ιστορίας απέναντι σε ένα πραξικόπημα που επιχείρησε να κλείσει οριστικά το ζήτημα της ιρανικής αυτοδιάθεσης.

Βιβλιογραφία

Abrahamian, E. (2008) A History of Modern Iran. Cambridge: Cambridge University Press.

National Security Archive (2013) CIA Confirms Role in 1953 Iran Coup. George Washington University.

U.S. Department of State (2017) Foreign Relations of the United States, 1952–1954, Iran, 1951–1954. Washington, DC: Office of the Historian.

κείμενο: anansi crew