Η αυτομόληση της διανόησης και η ιστορική ύφεση του εργατικού κινήματος

 «Σορβόννη, Παρίσι — Ιούνιος 1968: “Katangais” στην κατειλημμένη σχολή. Η εξέγερση στο κατώφλι της διανόησης.»*

Η παρατεταμένη κρίση του εργατικού κινήματος και η συρρίκνωση των κομμουνιστικών κομμάτων στην Ευρώπη δεν μπορούν να ερμηνευθούν επαρκώς ως αποτέλεσμα εκλογικών αποτυχιών, οργανωτικών αδυναμιών ή εξωτερικών πιέσεων, όπως η παγκοσμιοποίηση και η νεοφιλελεύθερη αναδιάρθρωση. Πρόκειται για κρίση βαθύτερη και προγενέστερη, η οποία αφορά τη διάρρηξη της οργανικής σχέσης ανάμεσα στην εργατική τάξη, την επαναστατική θεωρία και τη διανόηση. Η κρίση αυτή συνιστά πρωτίστως θεωρητική ήττα, η οποία προηγήθηκε της πολιτικής και καθόρισε τα όριά της.

Το αποχαρακτηρισμένο (2013) ερευνητικό έγγραφο της CIA με τίτλο France: Defection of the Leftist Intellectuals, συνταγμένο στις αρχές της δεκαετίας του 1980, αποτελεί εξαιρετικής σημασίας ιστορικό τεκμήριο αυτής της διαδικασίας. Το ενδιαφέρον του δεν έγκειται στο ότι «επιβεβαιώνει» μαρξιστικές διαγνώσεις, αλλά στο ότι αποκαλύπτει πώς ο ταξικός αντίπαλος αντιλήφθηκε εγκαίρως τη στρατηγική σημασία της θεωρίας και της διανόησης στο πλαίσιο της ταξικής πάλης

Το έγγραφο γράφεται σε μια συγκυρία που οι Ηνωμένες Πολιτείες αντιμετώπιζαν τη Δυτική Ευρώπη ως πιθανό χώρο αποσταθεροποίησης της ατλαντικής ηγεμονίας. Η εκλογή του Φρανσουά Μιτεράν, η συμμετοχή κομμουνιστών στην κυβέρνηση της Γαλλίας, η ισχύς του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος και η συνολική κρίση του αμερικανικού κύρους μετά το Βιετνάμ δημιουργούσαν τον φόβο μιας στρατηγικής μετατόπισης της Ευρώπης προς μεγαλύτερη αυτονομία ή ακόμη και προσέγγιση με τη Σοβιετική Ένωση. Το ερώτημα που απασχολεί την CIA δεν είναι θεωρητικό αλλά απολύτως πολιτικό: αν μια σοσιαλιστική κυβέρνηση στη Γαλλία θα μπορούσε να αποτελέσει παράγοντα γεωπολιτικής ρήξης.

Η απάντηση του εγγράφου είναι εντυπωσιακά καθησυχαστική για τις ΗΠΑ. Η CIA διαπιστώνει ότι η γαλλική αριστερή διανόηση, ιστορικά καθοριστικός παράγοντας ριζοσπαστικοποίησης, δεν λειτουργεί πλέον ως φορέας ταξικής σύγκρουσης. Αντιθέτως, για πρώτη φορά, οι αριστεροί διανοούμενοι εμφανίζονται περισσότερο διατεθειμένοι να αντιταχθούν σε κάθε μορφή προσέγγισης με τη Μόσχα και να στηρίξουν μια ευρωπαϊκή πορεία εντός του δυτικού στρατοπέδου

Το έγγραφο δεν αποδίδει αυτή τη μετατόπιση σε κρατική καταστολή ή σε εκλογικές ήττες, αλλά σε μια βαθιά ιδεολογική αναδιάταξη που είχε ξεκινήσει ήδη πριν από την άνοδο του Μιτεράν στην εξουσία.

Αυτό που καταγράφεται είναι η εγκατάλειψη της μαρξιστικής πολιτικής οικονομίας και της έννοιας της τάξης ως κεντρικού αναλυτικού εργαλείου. Η αριστερή διανόηση δεν βλέπει πλέον τον ρόλο της ως οργανικό στοιχείο της εργατικής τάξης, αλλά ως εξωτερικό κριτή της πολιτικής εξουσίας. Η κριτική αυτή, ωστόσο, δεν στοχεύει στις υλικές σχέσεις εκμετάλλευσης, αλλά σε αφηρημένες κατηγορίες όπως ο «ολοκληρωτισμός», ο «αυταρχισμός» και η «κατάχρηση εξουσίας». Με αυτόν τον τρόπο, η πολιτική αποσπάται από την οικονομική της βάση και μετατρέπεται σε ηθικοπολιτικό λόγο χωρίς ταξικό περιεχόμενο.

Η μαρξική θεωρία, όμως, δεν συγκροτείται ως ηθική φιλοσοφία, αλλά ως επιστήμη των κοινωνικών σχηματισμών. Η έννοια της τάξης δεν αποτελεί ιδεολογική επιλογή, αλλά αντικειμενική θέση εντός των σχέσεων παραγωγής. Όταν αυτή η έννοια εγκαταλείπεται, η πολιτική χάνει το υλικό της αντικείμενο. Αυτό που περιγράφει το έγγραφο της CIA είναι ακριβώς αυτή η θεωρητική απογύμνωση: η αντικατάσταση της ανάλυσης της υπεραξίας και της εκμετάλλευσης από έναν λόγο περί εξουσίας αποσυνδεδεμένο από τις καπιταλιστικές κοινωνικές σχέσεις

Κομβικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία διαδραμάτισαν οι λεγόμενοι «Νέοι Φιλόσοφοι», με εξέχουσες μορφές τον André Glucksmann και τον Bernard-Henri Lévy. Προερχόμενοι από τον μαοϊσμό και την άκρα Αριστερά, δεν περιορίστηκαν σε μια κριτική του σταλινισμού, αλλά προχώρησαν σε συνολική καταδίκη του μαρξισμού ως εγγενώς ολοκληρωτικού. Η εργατική τάξη παύει να εμφανίζεται ως φορέας χειραφέτησης και μετατρέπεται σε εν δυνάμει απειλή για τη δημοκρατία. Η επαναστατική πολιτική απονομιμοποιείται εκ των προτέρων, όχι λόγω ιστορικών αποτυχιών, αλλά ως θεωρητικά και ηθικά απαράδεκτη.

Από λενινιστική σκοπιά, η μετατόπιση αυτή συνιστά μορφή ιδεολογικής ενσωμάτωσης. Ο Λένιν είχε επιμείνει ότι χωρίς οργανική σύνδεση της επαναστατικής θεωρίας με την εργατική τάξη, η πολιτική συνείδηση υποχωρεί αναπόφευκτα στο επίπεδο του αυθόρμητου και αναπαράγει τον αστικό ορίζοντα. Το έγγραφο της CIA καταγράφει ακριβώς αυτή τη διαδικασία: τη μετατροπή της αριστερής διανόησης από παράγοντα ρήξης σε μηχανισμό σταθεροποίησης του συστήματος

Η συμβολή του Althusser επιτρέπει να κατανοηθεί η θεωρητική διάσταση αυτής της ήττας. Η εγκατάλειψη της έννοιας της δομής και της σχετικής αυτονομίας των επιπέδων οδηγεί είτε σε οικονομισμό είτε, όπως εδώ, σε ιδεολογική ηθικολογία. Η «κριτική του ολοκληρωτισμού» λειτουργεί ως ιδεολογικός μηχανισμός που αποκρύπτει τις ταξικές σχέσεις, παρουσιάζοντας το κράτος και την εξουσία ως αυτόνομες οντότητες. Παράλληλα, η θεωρία των ιδεολογικών μηχανισμών του κράτους καθιστά σαφές ότι η απώλεια της πολιτικής οικονομίας συνεπάγεται απώλεια της ικανότητας συγκρότησης εργατικών υποκειμένων.

Η ανάλυση του Πουλαντζά για το κράτος ως υλική συμπύκνωση συσχετισμών δύναμης μεταξύ τάξεων φωτίζει περαιτέρω τις πολιτικές συνέπειες αυτής της μετατόπισης. Όταν το κράτος παύει να νοείται ως πεδίο ταξικής πάλης, η συμμετοχή στην κυβερνητική εξουσία εμφανίζεται ως τεχνικό ή θεσμικό ζήτημα. Η σοσιαλδημοκρατική και μετασοσιαλδημοκρατική Αριστερά ενσωματώνεται έτσι χωρίς στρατηγική ρήξης, γεγονός που εξηγεί γιατί η πολιτική ήττα ακολούθησε, και δεν προηγήθηκε, της θεωρητικής αποδιάρθρωσης.

Η γραμσιανή έννοια της ηγεμονίας συμπυκνώνει το συνολικό αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας. Η αστική τάξη δεν κυριάρχησε απλώς δια της καταστολής, αλλά δια της οργάνωσης της συναίνεσης, αποσπώντας τη διανόηση από την εργατική τάξη και επιβάλλοντας ένα νέο λεξιλόγιο πολιτικής, στο οποίο η εκμετάλλευση εξαφανίζεται. Το έγγραφο της CIA καταγράφει αυτή τη στιγμή ως στρατηγική επιτυχία: τη διάλυση του ιστορικού μπλοκ που συνέδεε τάξη, κόμμα και διανόηση

Οι σημερινές μορφές της ευρωπαϊκής Αριστεράς αποτελούν άμεση συνέχεια αυτής της εξέλιξης. Στη Γαλλία, το Κομμουνιστικό Κόμμα επιβιώνει χωρίς ηγεμονική λειτουργία, ενώ νέες ριζοσπαστικές μορφές πολιτικής αντικαθιστούν την έννοια της τάξης με ασαφείς αναφορές στον «λαό». Στην Ελλάδα, η αναφορά στην ταξική πάλη συνυπάρχει με την απουσία στρατηγικής ηγεμονίας, ενώ η κυβερνώσα Αριστερά ενσωματώθηκε πλήρως στο κράτος. Στην Ιταλία, η διάλυση του PCI αποτέλεσε πρότυπο αυτής της πορείας: η θεωρητική υποχώρηση προηγήθηκε της οργανωτικής κατάρρευσης.

Το αποχαρακτηρισμένο έγγραφο της CIA λειτουργεί σήμερα ως αρνητικός οδηγός. Δείχνει τι συμβαίνει όταν η θεωρία εγκαταλείπεται και η πολιτική αποσυνδέεται από το υλικό της έδαφος. Η ανάγνωσή του δεν έχει ιστορικό μόνο ενδιαφέρον, αλλά αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για οποιαδήποτε σοβαρή προσπάθεια ανασυγκρότησης του εργατικού κινήματος. Χωρίς επιστροφή στην πολιτική οικονομία, χωρίς ανασυγκρότηση οργανικών διανοουμένων και χωρίς αποκατάσταση της έννοιας της τάξης ως ιστορικού υποκειμένου, η κρίση δεν θα είναι συγκυριακή αλλά μόνιμη

 μπορείτε να διαβάσετε τα κείμενα έμπνευσης

Πρωτογενής πηγή

Central Intelligence Agency. 1982. France: Defection of the Leftist Intellectuals. Confidential Intelligence Assessment. Washington, DC. Declassified and released 2011.

CIA-RDP86S00588R000300380001-5

(Σημείωση για περιοδικό: μπορεί να προστεθεί “Declassified CIA Research Paper” στο subtitle.)

Κλασικά μαρξιστικά κείμενα

Marx, Karl. 1976. Capital: A Critique of Political Economy, Volume I. Translated by Ben Fowkes. London: Penguin / New Left Review.

Marx, Karl, and Friedrich Engels. 1978. The Marx–Engels Reader. Edited by Robert C. Tucker. New York: W. W. Norton.

Λένιν

Lenin, V. I. 1961. What Is to Be Done? Burning Questions of Our Movement. Moscow: Progress Publishers.

Lenin, V. I. 1965. State and Revolution. Moscow: Progress Publishers.

Γκράμσι

Gramsci, Antonio. 1971. Selections from the Prison Notebooks. Edited and translated by Quintin Hoare and Geoffrey Nowell Smith. New York: International Publishers.

Althusser

Althusser, Louis. 1971. Lenin and Philosophy and Other Essays. Translated by Ben Brewster. New York: Monthly Review Press.

Althusser, Louis. 1970. For Marx. Translated by Ben Brewster. London: Verso.

Poulantzas

Poulantzas, Nicos. 1978. State, Power, Socialism. Translated by Patrick Camiller. London: Verso.

Poulantzas, Nicos. 1973. Political Power and Social Classes. Translated by Timothy O’Hagan. London: New Left Books.

Δευτερογενής – κρίση κομμουνιστικών κομμάτων / ευρωπαϊκή Αριστερά

Anderson, Perry. 1976. Considerations on Western Marxism. London: Verso.

Badiou, Alain. 2012. The Rebirth of History: Times of Riots and Uprisings. London: Verso.

Traverso, Enzo. 2016. Left-Wing Melancholia: Marxism, History, and Memory. New York: Columbia University Press.

Ενδεικτικές in-text παραπομπές

• (CIA 1982, 3–5) → για τη στροφή των Γάλλων διανοουμένων

• (Gramsci 1971, 12–13) → για ηγεμονία & οργανικούς διανοούμενους

• (Althusser 1971, 127–186) → για ιδεολογικούς μηχανισμούς του κράτους

• (Poulantzas 1978, 132–150) → για το κράτος ως υλική συμπύκνωση ταξικών σχέσεων

• (Lenin 1961, 375) → για αυθόρμητη vs επαναστατική συνείδηση

  * Πηγή/Φωτο: Jacques Boissay / France-Soir — Bibliothèque historique de la Ville de Paris (BHVP) / Roger-Viollet.

  
  

κείμενο: Αριστόνικος