Μια συμβουλή στον Αλέξη

Η πολιτική δεν είναι μαθηματικά. Αλλά αν δεν καταλαβαίνεις τα μαθηματικά της, χάνεις. Και στην περίπτωση της ελληνικής πολιτικής από το 2019 μέχρι σήμερα, το λάθος είναι καθαρό: παίχτηκε ένα παιχνίδι με λάθος θεωρία.

Η στρατηγική του ΣΥΡΙΖΑ βασίστηκε σε μια από τις πιο γνωστές υποθέσεις της πολιτικής οικονομίας: ότι τα κόμματα, όπως έδειξε ο Anthony Downs, λειτουργούν σαν ορθολογικοί «επιχειρηματίες ψήφων» που προσαρμόζουν τις θέσεις τους για να μεγιστοποιήσουν την εκλογική τους επιρροή. Από αυτή τη λογική προκύπτει το περίφημο θεώρημα του μέσου ψηφοφόρου: σε ένα δικομματικό σύστημα, όποιος πλησιάσει περισσότερο το κέντρο, έχει και τις περισσότερες πιθανότητες να κερδίσει. Είναι η θεωρητική βάση της εμμονής με τον «μεσαίο χώρο».

Το πρόβλημα είναι ότι αυτή η θεωρία ισχύει υπό αυστηρές προϋποθέσεις: όταν υπάρχουν δύο βασικοί πόλοι, όταν το εκλογικό σύστημα είναι πλειοψηφικό και όταν η κοινωνία δεν είναι έντονα κατακερματισμένη. Όταν αυτές οι συνθήκες δεν ισχύουν, η σύγκλιση στο κέντρο δεν οδηγεί σε νίκη, αλλά σε απώλεια ταυτότητας. Και η Ελλάδα είναι ακριβώς μια τέτοια περίπτωση. Σε πολυκομματικά συστήματα με πολλαπλά «κέντρα βάρους» στην κοινωνία, τα κόμματα δεν συγκλίνουν απαραίτητα προς το μέσο, αλλά τείνουν να παραμένουν σε διακριτές θέσεις, γιατί αλλιώς χάνουν τη σχέση τους με τις κοινωνικές ομάδες που τα στηρίζουν . Αυτό εξηγεί γιατί το ΠΑΣΟΚ παραμένει καθηλωμένο, αλλά και γιατί η μετατόπιση του ΣΥΡΙΖΑ προς το κέντρο δεν δημιούργησε πλειοψηφικό ρεύμα.

Η πραγματικότητα της πολιτικής είναι πιο σκληρή και πιο σύνθετη. Ο Kenneth Arrow απέδειξε κάτι που αλλάζει ριζικά τον τρόπο που βλέπουμε τη δημοκρατία: δεν υπάρχει ένας σταθερός, ορθολογικός τρόπος να μετατρέψεις τις ατομικές προτιμήσεις σε μια συνεκτική «λαϊκή βούληση». Μια κοινωνία μπορεί να προτιμά το Α από το Β και το Β από το Γ, αλλά ταυτόχρονα να προτιμά το Γ από το Α. Η πλειοψηφία, δηλαδή, δεν είναι δεδομένη – είναι ασταθής και εν δυνάμει αντιφατική. Αυτό σημαίνει ότι η πολιτική δεν είναι απλώς η αναζήτηση του «μέσου όρου» των προτιμήσεων, αλλά η διαμόρφωση των όρων μέσα στους οποίους αυτές οι προτιμήσεις συγκρίνονται.

Εδώ βρίσκεται και η εξήγηση για τη σημερινή κυριαρχία του Κυριάκου Μητσοτάκη. Δεν είναι πρώτος επειδή βρίσκεται στο κέντρο. Είναι πρώτος επειδή ελέγχει την ατζέντα. Δηλαδή επειδή καθορίζει ποια ζητήματα τίθενται προς σύγκρουση και με ποιον τρόπο. Σε έναν κόσμο όπου η κοινωνική προτίμηση δεν είναι αντικειμενικά δοσμένη, όποιος ορίζει τα διλήμματα, κατασκευάζει και την πλειοψηφία.

Αν αυτή η ανάγνωση είναι σωστή, τότε η βασική στρατηγική του ΣΥΡΙΖΑ τα τελευταία χρόνια ήταν λανθασμένη στη βάση της. Δεν μπορείς να κερδίσεις σε ένα πολυκομματικό, κατακερματισμένο σύστημα προσπαθώντας απλώς να προσεγγίσεις έναν υποτιθέμενο μέσο ψηφοφόρο. Πρέπει να δημιουργήσεις τις συνθήκες μέσα στις οποίες θα υπάρξει πλειοψηφία. Πρέπει να αλλάξεις την ατζέντα.

Αυτό ακριβώς το σημείο φωτίζει η συμβολή του William Riker. Με τον όρο heresthetic δεν εννοεί απλώς πολιτική ικανότητα ή επικοινωνιακό χάρισμα, αλλά την ικανότητα να αλλάζεις το ίδιο το παιχνίδι. Το πιο καθαρό παράδειγμα είναι ο Franklin D. Roosevelt. Με το New Deal δεν ένωσε απλώς ψηφοφόρους· ένωσε έναν ετερόκλητο συνασπισμό που κανονικά δεν θα έπρεπε να υπάρχει: εργάτες, άνεργους, ηλικιωμένους, μετανάστες των πόλεων, ακόμη και Αφροαμερικανούς που μέχρι τότε ψήφιζαν Ρεπουμπλικανούς. Ο καθένας για τον δικό του λόγο – αλλά όλοι για το ίδιο σχέδιο. Αυτός ο συνασπισμός, με φυλετικές και περιφερειακές αντιφάσεις, θα έπρεπε να έχει διαλυθεί. Δεν διαλύθηκε γιατί ο Ρούσβελτ δεν προσπάθησε να κερδίσει μέσα στο υπάρχον πλαίσιο· το διέλυσε και το ξαναέφτιαξε. Μετέφερε την πολιτική σύγκρουση από το «λίγο ή πολύ κράτος» και τα περιφερειακά παζάρια στο θεμελιώδες δίλημμα «κοινωνικό κράτος ή laissez-faire». Δεν ρώτησε πώς κερδίζεις το υπάρχον εκλογικό σώμα· ρώτησε πώς το ξαναφτιάχνεις. Δεν κέρδισε απλώς εκλογές· άλλαξε τι είναι εκλογές. Αυτό είναι το πραγματικό χάρισμα στη θεωρία του Riker: όχι η πειθώ, αλλά η ικανότητα να αλλάζεις τη διάσταση της πολιτικής σύγκρουσης.

Σήμερα, τα δεδομένα δείχνουν ότι υπάρχει κοινωνική ζήτηση για αλλαγή. Αλλά αυτή η ζήτηση είναι διάχυτη, αντιφατική και ασύνδετη. Δεν συγκροτεί από μόνη της πολιτικό ρεύμα. Αυτό που λείπει δεν είναι η «μετριοπάθεια», αλλά η πολιτική σύνθεση. Και αυτή δεν προκύπτει με μετατόπιση προς το κέντρο, αλλά με την οικοδόμηση ενός νέου κεντρικού διλήμματος.

Το πιο πιθανό πεδίο για ένα τέτοιο heresthetic είναι η διάκριση ανάμεσα σε σύστημα και αντισύστημα – όχι με τους όρους της προηγούμενης δεκαετίας, αλλά με σύγχρονο περιεχόμενο: θεσμοί, ανισότητες, λειτουργία του κράτους, ποιότητα της δημοκρατίας. Εκεί μπορεί να συγκροτηθεί μια νέα πλειοψηφία. Όχι επειδή όλοι θα συμφωνούν στα πάντα, αλλά επειδή θα συμφωνούν στο ποιο είναι το βασικό πρόβλημα.

Η τελευταία συμβουλή, λοιπόν, είναι απλή αλλά απαιτητική. Μην κυνηγάς τον μέσο ψηφοφόρο. Δημιούργησε τον. Όχι μετακινώντας θέσεις, αλλά αλλάζοντας το πεδίο της σύγκρουσης. Γιατί στην πολιτική, σε αντίθεση με τη θεωρία του Downs, η πλειοψηφία δεν βρίσκεται – κατασκευάζεται. Και όποιος δεν το καταλαβαίνει, μένει μόνιμα δεύτερος.

Βιβλιογραφία 

Arrow, K.J. (1951) Social Choice and Individual Values. New York: Wiley.

Downs, A. (1957) ‘An Economic Theory of Political Action in a Democracy’, Journal of Political Economy, 65(2), pp. 135–150.

Riker, W.H. (1982) Liberalism Against Populism. San Francisco: W.H. Freeman.

Riker, W.H. (1986) The Art of Political Manipulation. New Haven: Yale University Press.

McLean, I. (2002) ‘William H. Riker and the invention of heresthetic(s)’, British Journal of Political Science, 32(3), pp. 535–558.

Maskin, E. and Sen, A. (2014) The Arrow Impossibility Theorem. New York: Columbia University Press.